ZWYCZAJ to powszechnie stosowana w danym okresie, w danym środowisku i w danych stosunkach społecznych praktyka określonego postępowania;

– to fakty społeczne, podlegające ustaleniu w drodze normalnego postępowania dowodowego (zeznania świadków, opinie biegłych itp.); często spisywane przez różne organizacje;

– nie są źródłami prawa same z siebie, ale czasem akt prawny odsyła do nich (co sprzyja elastyczności i podatności na zmiany systemu prawnego);

* np. „ustalone” (art. 56, 65, 69, 354) lub „przyjęte” zwyczaje (art. 384, 788, 801 § 2, 922 § 3, 994 § 1), czasem „miejscowe” (art. 287, 298, 908 § 1);

– doniosłość prawną mają tylko zwyczaje ustalone w danych stosunkach i ewentualnie w odniesieniu do określonych bliżej w przepisie prawnym kręgu osób lub na wskazanym obszarze → pogląd obiektywny → wcześniej pogląd subiektywno-indywidualistyczny, który zakładał, że konieczność znania danego zwyczaju przez osoby, który sprawę rozstrzygał sąd  pogląd ten odrzucono, głównie ze względów ochrony zaufania w regulacji stosunków cywilnoprawnych, oraz dlatego, iż uznano, że skoro dana praktyka utrwaliła się to można ją uznać za użyteczną społecznie;

* pomimo tego sąd musi poddać ocenie wartościującej zwyczaje – czy nie są sprzeczne z ogólnie akceptowanymi zasadami moralnymi (dla zachowania spójności aksjologicznej systemu prawnego), dlatego zwyczaje należy interpretować wraz z zasadami współżycia społecznego, które wskazują na kryteria moralne oceny;

* wg orz. SN z 1965 r. sąd nie może uwzględnić zwyczajów, które byłyby niezgodne z normami bezwzględnie wiążącymi;

PRAWO ZWYCZAJOWE to normy prawne, a faktem prawotwórczym jest praktyka stałego stosowania przez organy państwowe określonej reguły postępowania (def. Stelmachowskiego, neguje znaczenie tzw. opinio necessitatis);

– normy prawa zwyczajowego to nie zwyczaje prawne (= pewna praktyka dokonywania czynności prawnych, która ma znaczenie przy ustalaniu znaczenia danej czynności);

– brak przepisów o dopuszczalności prawa zwyczajowego (były w prawie zunifikowanym), ale doktryna polska prawa cywilnego uznaje, że dla uznania prawa zwyczajowego przepisy te nie są konieczne (Stelmachowski, Wolter, Grzybowski → ale wskazują na drugorzędność tego rodzaju źródła prawa);

* np. kształtowanie się norm prawnych dot. osobowości prawnej Kościoła i partii politycznych gdy jeszcze nie było żadnych przepisów dot. tego;

– w Konstytucji wymienione jako źródła prawa są jedynie akty prawa stanowionego, ale wg niektórych autorów nie przeszkadza to kształtowaniu się prawa zwyczajowego obok (praeter), a nie przeciwko (contra) prawu stanowionemu (tak też Banaszak);