Podział w zakresie podmiotów prawa cywilnego jest dychotomiczny (osoby fizyczne – osoby prawne), ale pojawiły się jednostki organizacyjne, którym przepisy prawne nie przyznają osobowości prawnej, ale wska¬zują na ich pewne wyodrębnienie (np. osobowe spółki handlowe) → opowiadano się za uznaniem istnienia trzeciej kategorii tzw. ułomnych osób prawnych – SN choć kwestionował to stanowisko, nie był całkiem konsekwentny.

Nowa regulacja prawna

Pojęcie

– Nowela do kc z 14.02.2003 r. – art. 33' § 1 kc „Do jednostek organizacyjnych nie będących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o oso¬bach prawnych".

– Przepisy przyznają tym jednostkom zdolność prawną – czyli możliwość bycia samodzielnym podmiotem praw i obowiązków

* są nimi np. osobowa spółka handlowa (art. 8 ksh), wspólnota mieszkaniowa, stowarzyszenia zwykłe

* nie są nimi np. stationes fisci i spółka cywilna → jednostki organizacyjne które choć są regulowane przez prawo, to prawo nie przyznaje im zdolności prawnej.

Reżim prawny

art. 331 kc

§ 1. Do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych.

§ 2. Jeżeli przepis odrębny nie stanowi inaczej, za zobowiązania jednostki, o której mowa w § 1, odpowiedzialność subsydiarną ponoszą jej członkowie; odpowiedzialność ta powstaje z chwilą, gdy jednostka organizacyjna stała się niewypłacalna.

 użycie słowa „odpowiednio” podkreśla konstrukcyjną odrębność tych jednostek organizacyjnych od osób prawnych.

* ale nie budzi wątpliwości zastosowanie do nich art. 35, art. 37, art. 38 i 42, art. 39, art. 41, art. 43 kc.

 podmiot wyposażony w zdolność prawną musi mieć możliwość obrony swych praw i realizacji obowiązków, a drogą do tego jest droga sądowa, więc przyznanie zdolności prawnej jest również przyznaniem zdolności sądowej (z. sądowa jest atrybutem z. prawnej)

 odpowiedzialność za zobowiązania tych jednostek jest subsydiarna → w przeciwieństwie do odpowiedzialności solidarnej (która ma charakter równorzędny podmiotów odpowiedzialnych), jest ona odpowiedzialnością wtórną, tzn. najpierw odpowiada jednostka swoim majątkiem, a dopiero potem jej członkowie całym swoim majątkiem.

 Ważne określenie przesłanki (chwili) zaktualizowania się odpowiedzialności subsydiarnej członków jednostki organizacyjnej

* ksh – przewidywał bardzo surową przesłankę – egzekucja z majątku wspólnika dopiero w przypadku, gdy egzeku¬cja z majątku spółki okaże się bezskuteczna (art. 31 § 1), nieznacznie tylko złagodzona przez § 2 wierzy¬ciel może wnieść powództwo przeciwko dłużnikowi, zanim egzekucja z ma¬jątku spółki okaże się bezskuteczna.

* kc – od¬powiedzialność subsydiarna członków jednostek organizacyjnych powstaje już z chwilą, gdy wspomniana jednostka organizacyjna stała się niewypłacalna → okoliczność ta uzasadnia nie tylko wniesienie powództwa wierzyciela przeciwko członkowi(om) jednostki organizacyjnej, ale też pro¬wadzenie przeciwko nim postępowania egzekucyjnego na podstawie uzyska¬nego tytułu wykonawczego.

 Pojęcie niewypłacalności – nie zdefiniowane w całej kodyfikacji.

! regulacja tej kwestii zawarta w KSH – jako lex specialis – uchyla zastosowanie ogólnej normy art. 33' § 2 kc.

Trzeci podmiot prawa cywilnego

– Znaczenie art. 331 kc dla art. 1 kc → podział w art. 1 nie jest już wyczerpujący ze względu na pojawienie się jednostek organizacyjnych niemających osobowości prawnej, którym na mocy przepisów prawnych przysługuje zdolność prawna → koncepcja funkcjonowania trzech podmiotów stosunków cywilnoprawnych → nie jest konieczna zmiana art. 1, gdyż reguły wykładni wskazują na konieczność wyjaśniania przepisów w kontekście innych przepisów → w tym ujęciu art. 1 to wskazanie najbardziej typowych podmiotów i nic nie stoi na przeszkodzie w rozszerzaniu tego katalogu, a za usytuowaniem art. 331 przemawia zbliżenie reżimu prawnego jednostek do osób prawnych.

– Przyjęcie dla osób fizycznych, osób prawnych i jednostek organizacyj¬nych nie mających osobowości prawnej, ale obdarzonych zdolnością prawną nazwy „podmioty prawa cywilnego” możliwe jest ze względu na wspólną cechę jaka je łączy – posiadanie zdolności prawnej.

– Pytanie – czy można nazywać je „ułomnymi”, „niepełnymi”? Choć te określenia są bardzo popularne, to jednak przypisywany jest im szerszy zakres znaczeniowy niż wyznaczony art. 331 kc.