Określenie ogólne

– Czynność prawna jest to skonstruowana przez system prawny czynność konwencjonalna podmiotu prawa cywilnego, której treść określa konsekwencje prawne tego zdarzenia praw¬nego (art. 56 kc).

* tak skonstruowana, by podmioty mogły same kształtować wiążące je stosunki cywilnoprawne;

* ma ona też wymiar społeczny, gdyż dotyczą sytuacji prawnej innych podmiotów uwikłanych w stosunki prawne

→ dlatego w polskim systemie prawa ukształtowano to pojęcie uwzględniając tak decyzje podmiotów, jak i interesy innych osób, a opisywanie czynności prawnych tylko z użyciem terminów związanych z wolą człowieka może stanowić jedynie opis podstawowej funkcji tej instytucji, ale dla pełnego jej zrozumienia konieczne jest uwzględnienie też aspektów społecznych, gdyż one czasem powodują że za czynność prawną danej osoby, uznaje się zachowanie, które nie jest adekwatnym wyrazem treści jej woli.

– Historia:

* liberalno-indywidualistyczne założenia szkoły pandektystów niemieckich (pierwsza poł. XIX w.), choć czynność prawną postrzegały jako połączenie 2 elementów: (1) wewnętrzny akt woli człowieka ukierunkowany na wywołanie skutków prawnych i (2) jego zewnętrzny wyraz, nazywany „oświadczenia woli”, to zasadnicze znaczenie przypisywali temu pierwszemu elementowi → koncepcję tą nazwano „teorią woli”

* w odpowiedzi na społeczne konsekwencje tej teorii powstała „teoria oświadczenia”, wg której decydujący walor miała treść złożonego oświadczenia, w rozumieniu typowego człowieka.

* w XX w kompromisowe stanowisko wyrażało się w przyjęciu „teorii zaufania”, wg której w razie niezgodności między wolą wewnętrzną a jej przejawem, jakim jest oświadczenie woli, decydujące znaczenie nadać oświadczeniu woli tylko wtedy, gdy wymaga tego wzgląd na zaufanie odbiorcy oświadczenia woli.

– Obecnie w nauce polskiej – dominująca pozycja – nurt obiekty¬wizujący, wg którego podczas rozstrzygania kwestii czy zachowanie ludzkie jest czynnością prawną należy badać na gruncie reguł znaczeniowych w kulturze danego społeczeństwa, gdyż to one określają sens czynności.

Oświadczenie woli

– to jedyny konieczny element każdej czynności prawnej, a jednocześnie ją charakteryzujący.

– zawiera treść czynności prawnej, określającą jej konsekwencje prawne.

– to nie wypowiedź sprawozdawcza, a sens oświadczenia woli ustala się w oparciu o reguły znaczeniowe zastosowane do zachowania człowieka i jeśli w wyniku tego, dojdzie się do przekonania, że zachowanie to dokonuje jakiś regulacji, uznaje się że zostało złożone oświadczenie woli w jurydycznym znaczeniu.

* patrz uchwała SN z 29.12.1994 r. (PUG z. 5/1995, s. 18) – wpis na rachunek bankowy oraz zawiadomienie o jego dokonaniu nie jest oświadczeniem woli, gdyż nie modeluje on stosunku zobowiązaniowego.

– to rdzeń czynności prawnej, a to nie czynność prawna, gdyż czasem by została dokonana czynności prawna prawo przewiduje spełnienie pewnych dodatkowych okoliczności → pojęcie czynności prawnej to całość zdarzenia prawnej, w skład którego wchodzi przynajmniej jedno oświadczenie woli.

Wolter:

– oświadczeniem woli w rozumienia prawa cywilnego jest takie zachowanie się człowieka (osoby prawnej), które wyraża w sposób dostateczny zamiar (wolę) wywołania skutku prawnego, tj. ustanowienia, zmiany lub zniesienia stosunku cywilnoprawnego.

* psychologiczna koncepcja oświadczenia woli – akt woli i jego uzewnętrznienie tworzą nierozerwalną całość, zwaną oświadczeniem woli. Obiektywizacja pojęcia oświadczenia woli polega na przyjęciu, że decydujące znaczenie dla istnienia oświadczenia woli nie ma wola wewnętrzna (akt woli), ale to co jako wola wywołania skutku prawnego wynika z zachowania się osoby, przy uwzględnieniu okoliczności, zasad współżycia społecznego i ustalonych zwyczajów.

* socjologizująca koncepcja oświadczenia woli – zachowanie („wypowiedź”) osoby, którego sensem ustalonym na podstawie reguł znaczeniowych zastosowanych do zachowania się człowieka, jest dokonanie jakiejś zmiany w stosunkach cywilnych i będące aktem o charakterze społecznym, narzędziem do komunikowania się. Wola wewnętrzna osoby składającej oświadczenie nie powinna być ujmowana w kategoriach psychicznych, ale raczej stanowi szczególny instrument umożliwiający przypisanie określonego zachowania podmiotowi działającemu.

Oświadczenia innego rodzaju

– to oświadczenia wiedzy lub przejawy uczuć, które nie są uznawane za przejaw kształtowania stosunku prawnego, choć mogą mieć charakter zdarzeń prawnych, gdy normy wiążą z nimi określone skutki prawne niezależnie czy działający zdawał sobie z nich sprawę czy nie, np. zawiadomienie o wadach fizycznych lub o przelewie wierzytelności, też przebaczenie.

– są zbliżone do czynności prawnych, gdyż zawierają pewien sens i przeznaczone są do komunikowania ich innym ludziom, przez co możliwe jest stosowanie analogicznie niektórych instytucji bezpośrednio dotyczących czynności prawnych.