Między żyjącymi i na wypadek śmierci

– kryterium – kiedy mają nastąpić skutki czynności prawnej;

* mortis causa – skutki po śmierci osoby dokonującej czynności, a do tego czasu oświadczenie woli nie wiąże składającego, a wszelkie zobowiązania ograniczające tą swobodę są nieważne;

* inter vivos – wszystkie inne czynności, które wywołują skutki już z chwilą dokonania czynności.

Zobowiązujące, rozporządzające i o podwójnym skutku

! kryterium – różny charakter konsekwencji prawnych.

→ Czynności prawne zobowiązujące – zobowiązanie się dłużnika do świadczenia na rzecz wierzyciela;

* jednostronnie zobowiązujące – tylko jedna strona jest zobowiązana;

* dwustronnie zobowiązujące – obie strony są zobowiązane

– odpłatne – obie strony uzyskują korzyść majątkową;

– nieodpłatne – mają doniosłe znaczenie, gdyż ustawodawca kierował się ogólnym założeniem, że czynności te zasługują na słabszą ochronę w porównaniu z czynnościami odpłatnymi (np. art. 59, 83 § 2, art. 84 § 1, art. 407, 528, 530, 531, 896, 993 i n., 1039 i n. kc).

→ Czynności prawne rozporządzające (rozporządzenia) – polegają na przeniesieniu, obciążeniu, ograniczeniu lub zniesieniu prawa podmiotowego.

→ Stosunek czynności zobowiązujących do rozporządzających

* nie stykają się w czysto zobowiązaniowych czynnościach (zobowiązanie do wykonania usługi) i w czysto rozporządzających czynnościach.

* czynności których treść zobowiązuje do dokonania rozporządzenia:

– system niemiecki – powodują wyłącznie powstanie zobowiązania, a dla wywołania skutków konieczne jest dokonanie rozporządzenia;

– system francuski – model podwójnego skutku – czynność zobowiązująca do rozporządzenia sama powo¬duje także skutki rozporządzające → przyjęte w prawie polskim (np. art. 155 § 1 kc), ale są wyjątki (art. 155 § 2 kc).

→ Czynności zobowiązująco-rozporządzającym (o podwójnym skutku) – odgrywają podstawową rolę w polskim prawie cywilnym, ale są kontrowersyjne w teorii prawa cywilnego – treść tych czynności wy¬raża decyzję o powstaniu zobowiązania do rozporządzenia, a z mocy normy względnie wiążącej skutek rozporządzający następuje bez potrzeby do¬konania czynności rozporządzającej.

* ważne – dotyczy rzeczy oznaczonych co do tożsamości, a rzeczy oznaczone co do gatunku potrzebują czynności rozporządzającej.

Przysparzające

– czynność w wyniku której jedna strona dokonuje korzystnej dla drugiej strony zmiany majątkowej, polegającej na tym, że nabywa ona prawo podmiotowe albo zostaje zwolniona z obowiązku lub z cięża¬rów ograniczających jej prawo podmiotowe.

* większość czynności zobowiązujących, rozpo¬rządzających i zobowiązująco-rozporządzających jest też przysparzająca, ale nie zawsze (np. porzucenie rzeczy to rozporządzenie, ale nie przysporzenie)

* nie ważne jest czy czynność w efekcie końcowym jest korzystna z punktu widzenia ekonomicznego, tzn. nawet sprzedaż czegoś po zaniżonej cenie będzie i tak przysporzeniem.

Upoważniające

– nie została opracowana pełna koncepcja czynności prawnych upoważniających – wyznaczają innym podmiotom kompetencję do dokonania czynności konwencjonalnych ze skutkiem dla osoby udzielającej upoważnienia, np. pełnomocnictwo, przekaz (art. 9211 kc).

Kauzalne i abstrakcyjne

! TYLKO czynności przysparzające dzielą się na kauzalne (przyczynowe) i abstrakcyjne (oderwane).

– Czynności kauzalne – ważność ich uzależniona jest od istnienia prawidłowej kauzy.

* z reguły systemy prawne wymagają by przysporzenie znajdowało szersze uzasadnienie prawne, dzięki czemu można poddać je pewnej kontroli lub reglamentacji (ze względu na cel gospodarczy) w interesie min. osoby przysparzającej.

* kauza to motyw sprawczy osoby dokonywającej przysporzenia, przy czym zakłada się, że bez celu nie dokonuje się przysporzeń. Chodzi tu nie o cele wyobrażane przez przysparzającego, ale cele gospodarcze typowe dla pewnych czynności prawnych;

* kauza to element tre¬ści czynności przysparzającej albo element innej czynności lub stosunku prawnego (niekoniecznie powstałego z czynności prawnej), ze względu na który dokonano czynności przysparzającej

* ważne że treść czynności nie zawsze pokrywa się z wyobrażeniami o niej podmioty dokonującego, podobnie ma się z celem, który może służyć jako dyrektywa wykładni (art. 65 kc), ale nie jest tożsamy z treścią czynności prawnej.

– Czynności abstrakcyjne – „odrywają się” od swojej kauzy, tzn. wywołują skutki nawet jeśli nie istnieje prawidłowa kauza ich dokonania.

* jako reguła została przyjęta kauzalność czynności → wyjątki:

→ przekaz, weksel i czek → mimo zagrożeń stymuluje to obrót rynkowy i w związku z tym w judykaturze pojawia się tendencja do odstępowania w zakresie obrotu profesjonalnego od zasady, że abstrakcyjne czynności prawne dopuszczalne są tylko w przypad¬kach wyraźnie w ustawie wskazanych.

→ jeśli nie ma kauzy sytuacja ta uregulowana jest instytucją bez¬podstawnego wzbogacenia – ten, kto bez dostatecznego uzasadnienia prawnego uzy¬skał korzyść majątkową, jest zobowiązany do jej zwrotu w naturze albo, je¬żeli jest to niemożliwe, do zwrotu wartości uzyskanej korzyści.

Praktyczna przydatność tego podziału – w przypadku gdy przysporzenia dokonuje się czynnością odrębną (kauza może znajdować się też w innej czynności lub stosunku prawnym) czy jednolitą (można dokonać analizy treści tej czynności w poszukiwaniu kauzy).

– Trzy typy kauz:

* causa obligandi vel acquirendi – przyczyną jest nabycie prawa lub innej korzyści;

* causa solvendi – przyczyną jest zwolnienie się z istniejącego zobowiązania;

* causa donandi – przyczyną jest chęć obdarowania (treść czynności prawnej musi wskazywać na nieodpłatny charakter przysporzenia, więc konieczne jest wskazanie tej kauzy w czynności prawnej – założenie – ludzie z reguły nie dokonują nieodpłatnych czynności)

– kwestia sporna – czy jest to zamknięty trójpodział czy typologia (charakter otwarty) → raczej otwarty, gdyż należy uwzględnić swoistą kauzę zabezpieczającą (causa cavendi) i ustalającą, za którymi opowiada się szereg autorów, min. E. Łętowska, przeciwko W. Czachórski.

Czynności powiernicze (fiducjarne)

– zawiera 2 elementy:

* przeniesienie prawa na powiernika;

* zobowiązanie powiernika wobec powierzającego, że będzie z tego prawa korzystał w ograniczonym zakresie, wskazanym treścią umowy powierni¬czej.

– jeśli powiernik przeniesie prawo na osobę trzecią, wtedy odpowiada za swoje zobowiązanie, ale prawo zostało skutecznie przeniesione.

– stosowana dla różnych celów: np. tzw. przewłaszczenie na zabezpieczenie.

– nie są uregulowane przepisami ogólnymi, a kształtuje je praktyka prawnicza na podstawie zasady swobody umów (por. art. 58 i 3531 kc).