– szczególne formy czynności prawnej zostały wprowadzone dla różnych celów, a w szczególności dla ochrony podmiotu działającego, ale też osób trzecich czy drugiej strony, dla pewności, że czynność została dokonana, dla ułatwienia kontroli nad dokonywaniem pewnych czynności czy dla zabezpieczenia dowodów.

– najważniejsze szczególne formy to:

1. zwykła forma pisemna,

2. z poświadczeniem daty,

3. z poświadczeniem podpisu,

4. akt notarialny,

5. forma elektroniczna.

Zwykła forma pisemna

– art. 78 stwierdza, że do zachowania formy pisemnej konieczne jest sporządzenie dokumentu obejmu¬jącego treść oświadczenia woli i podpisanie go.

– kc nie stanowi, w jakim języku ma być sporządzony dokument, ale kwestię tę reguluje ustawa o języku polskim z 1999 r., ograniczająca swobodę zastosowania języka:

* w szczególności użycie języka polskiego nakazane jest w obrocie konsumenckim, jak również nakaz ten dotyczy podmiotów publicznych.

* w razie kilku wersji językowych, podstawą wykładni jest polska wersja.

* w razie zawarcia umowy konsumenckiej wyłącznie w języku obcym stosu¬je się odpowiednio art. 74 § 1 i 2 kc, co oznacza, że czynność taka nie jest bezwzględnie nieważna, lecz prowadzi tylko do ograniczeń dowodowych. podobne rozwiązanie w przypadku umów o świadczenie usług drogą elektroniczną.

– użycie formy pisemnej oznacza użycie znaków graficznych (liter);

– materiały – nie określono, jakie materiały muszą być użyte, powinny to być materiały zdolne do utrwalenia treści oświadczenia woli;

– wg kc nie ważne kto przygotowuje dokument, ale przepisy szczególne mogą to zmienić, np. testament holograficzny musi być własnoręcznie napisany przez spadkodawcę.

– Podpis – brak definicji w przepisach – wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna – służy przede wszystkim identyfikowaniu osoby składającej podpis, więc ma następujące cechy:

* jest to językowy znak graficzny;

* złożony własnoręcznie;

* wskazuje na imię i nazwisko, ale możliwe jest zastosowanie tylko nazwiska, a czasem nawet skróconej jego wersji;

* umieszcza się go pod tekstem, więc każdy tekst pod podpisem nie jest częścią oświadczenia woli;

* art. 78 zd. 2 kc – w przypadku umowy możliwa jest tylko wymiana dokumentów z oświadczeniami woli stron, z których każdy podpisany jest przez strony, lub dokumentów zawierających oświadczenie woli strony przez nią podpisane.

* inicjały to nie podpis, a służą jedynie do złożenia parafy, sygnalizującej, że dokument został przygotowany do podpisu;

* wydruk komputerowy nieopatrzony własnym podpisem nie jest dokumentem, ale podobnie jak telefax stanowi podstawę do uprawdopodobnienia, że oświadczenie woli zostało złożone;

* nie są podpisem jego formy zastępcze, ale wywołują skutki prawne przewidziane dla podpisu.

→ art. 79 – osoba nie mogąca pisać, ale mogąca czytać może zamiast podpisu:

 albo zrobić tuszowy odcisk palca, a obok tego inna osoba wypisze jej imię i nazwisko umieszczając swój podpis,

 albo zamiast niej podpisze się inna osoba, a jej podpis będzie poświadczony przez notariusza lub wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starosty lub marszałka województwa z zaznaczeniem, że został złożony na życzenie nie mogącego pisać, lecz mogącego czytać.

→ art. 80 – osoba nie mogąca też czytać musi złożyć oświadczenie woli w formie aktu notarialnego.

→ kopia (faksymila) odbita na dokumencie – też nie jest podpisem, ale w niektórych okolicznościach jest dopuszczalna (art. 921l0 § 2 kc, art. 328 § 2 ksh).

Z datą pewną

– art. 81 § 1 kc – w razie urzędowego poświadczenia daty, poświadczenie to wiąże też osoby nieuczestniczące w czynności prawnej. Skutek ten wywołuje:

* art. 81 § 2 pkt. 1 – stwierdzenie dokonania czynności w jakimkolwiek dokumencie urzędo¬wym – od daty dokumentu urzędowego; pkt. 2 – umieszczenie na dokumencie jakiej¬kolwiek wzmianki przez organ państwowy, organ samorządu terytorialne¬go albo notariusza – od daty wzmianki;

* art. 81 § 3 – w razie śmierci strony, za datę pewną jej podpisu uważa się od daty jej śmierci;

* urzędowe poświadczenie daty dokonane przez notariusza na okazanym mu dokumencie – od daty okazania mu dokumentu (art. 99 PrNot),

Z poświadczeniem podpisu

– polega na tym, że notariusz lub powołany do tego organ zamieszcza na dokumencie klauzulę stwierdzającą własnoręczność podpisu złożonego przez wskazaną w tej klau¬zuli osobę (art. 96 pkt 1 PrNot).

* np. art. 751 § 1 kc.

– jeśli w danej miejscowości nie ma notariusza Minister Sprawiedliwości może upoważnić organy samorządu terytorialnego lub banki do sporządzenia niektórych poświadczeń dokonywanych przez notariusza.

Akt notarialny

– polega na tym, że notariusz spisuje treść poda¬wanych mu do wiadomości oświadczeń stron, współuczestnicząc w redago¬waniu dokumentu, a następnie odczytuje go stronom i wraz z nimi podpisuje (art. 92-94 PrNot)

* oryginały tych aktów są w biurze notarialnym, a strony dostają wypisy, które podpisuje notariusz i opatruje pieczęcią.

* walor dokumentu oryginalnego

Forma elektroniczna

– by zapobiegać potencjalnym niebezpieczeństwom związanym z formą elektroniczną konieczne jest zastosowanie środków przewidzianych w ustawie z 2001 r. o podpisie elektronicznym, wdrażającej dyrektywę Parlamentu i Rady nr. 1999/93.

– podpis elektroniczny to dane w postaci elektronicznej, które wraz z innymi danymi, do których zostały dołączone lub z którymi są logicznie powiązane, służą do identyfika¬cji osoby składającej podpis elektroniczny

– bezpieczny podpis elektroniczny jest:

* przyporządkowany wyłącznie do osoby składającej ten podpis,

* sporządzony za pomocą podlegających wyłącznej kontroli osoby składa¬jącej taki podpis bezpiecznych urządzeń służących do składania podpisu elektronicznego i danych służących do składania podpisu elektronicznego,

* powiązany z danymi, do których został dołączony, w taki sposób, że jaka¬kolwiek późniejsza zmiana tych danych jest rozpoznawalna.

– dla bezpieczeństwa podpisu przewidziano instytucję certyfikacji (elektroniczne zaświadczenie służące do weryfikacji podpisu elektro¬nicznego i ustalenia tożsamości nadawcy określonych informacji elektronicz¬nych).

– zaświadczenie to ma postać bezpiecznego i kwalifikowanego certyfikatu, gdy zostanie wydane przez podmiot akredytowany i spełnia pewne szczególne wymagania z ustawy i aktów wykonawczych.

– ustawa wprowadziła do kc art. 78 § 2, w którym oświadczenie woli złożone w postaci elektronicznej opatrzone bezpiecznym podpisem elektronicznym, weryfikowanym za pomocą kwalifikowanego certyfikatu jest równoważne oświadczeniu woli złożonemu w formie pisemnej → inna forma oświadczenia woli, ale zrównana z formą pisemną.

– inne podpisy nie mające cech bezpiecznego i weryfikowanego podpisu choć mają swoją doniosłość prawną, nie są ekwiwalentem formy pisemnej.

– forma elektroniczna nie może zostać uznana za jakiś typ kwalifikowany formy pisemnej (wskazuje na to w szczególności usytuowanie przepisu o formie elektronicznej w artykule o formie pisemnej)

– znakowanie czasem (czyli umieszczenie w podpisie danych wskazujących na datę tego oświadczenia) wywołuje skutki daty pewnej przewidziane w kc.

– strony nie mogą sobie narzucić formy elektronicznej, ale za generalną zgodę na tą formę można uznać samo poda¬nie przez przedsiębiorcę na blankietach firmowych, itp. swojego adresu mailowego, ale w przypadku korespondencji kierowanej do konsumenta konieczne jest uzyskanie jego zgody (OchrKonsU).

* przedsiębiorca może zastrzec, że będzie zawierał umowy wyłącznie w postaci elektronicznej, wtedy kierowane do niego w innej formie oferty nie będą wywierały skutków prawnych. Jednak takie zastrzeżenia mogą zostać w zależności od okoliczności uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego czy dobrych obyczajów.

* czasem przepisy przyznają jakiejś stronie kompetencję do określenia formy czynności, np. ObligU „Obligacje mogą nie mieć formy dokumentu, w przypadku gdy emitent tak postanowi”;

* może być i tak, że przepisy wskażą na tą formę jako wyłączną formę dokonywania jakiejś czynności (Prawa o publicznym obrocie papierami wartościowymi).

Uwagi końcowe

– ważna kolejność powyższego omówienia form, gdyż każda kolejna (tj. bardziej skomplikowana) może zastąpić poprzednią.

– istnieją też jeszcze inne formy szczególne, ale są one charakterystyczne dla pewnych typów czynności.