Pierwsze próby kodyfikacji

KODEKS – AKT NORMATYWNY UJMUJĄCY W SPOSÓB USYSTEMATYZOWANY PODSTAWO¬WY ZESPÓŁ NORM DANEJ GAŁĘZI PRAWA;

– prace nad kodyfikacją rozpoczęte przy MS tuż po unifikacji → przygotowano projekt kc w 1949 r. (uporządkowanie w/w prawa zunifikowanego wg systemu pandektowego) → odrzucone, gdyż utrwalał obowiązujący stan prawny, co nie było na rękę Pol¬skiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (1948 r.);

– 1950 r. → scalono ustawy dot. prawa rodzinnego i uchwalono Kodeks rodzinny (zastąpił 4 dekrety: prawo małżeńskie osobowe, prawo małżeńskie majątkowe, przepisy o stosunkach między rodzicami a dziećmi i prawo opiekuńcze);

* nazwano kodeks, gdyż za wzorem radzieckim traktowano to prawo jako odrębną gałąź;

* lakoniczność, min. dlatego, że planowano wydanie wspólnego kodeksu dla Czechosłowacji i Polski, ale czech. KR choć bardzo podobny do polskiego, miał zupełnie odmienną treść orzeczniczą;

– 1950 r. → uchwalono Przepisy ogólne prawa cywilnego (zastąpiły dekrety: przepisy ogólne prawa cywilnego, pra¬wo osobowe, oraz niektóre przepisy części ogólnej KZ z 1933 r.);

– od 1949 r. zmianie uległ system gospodarczy Polski, powstawała odrębna regulacja prawna dla podmiotów gospodarki uspołecznionej, która w praktyce wyłączała stosowanie formalnie obowiązującego prawa handlowego, głównie KH z 1934 r.;

– 1950 r. → początek prac zespołu prawników przy MS w celu opracowania kc → projekty z lat 1954 i 1955 – zdecydowana krytyka ze strony środowisk prawniczych (nie nadano im dalszego biegu legislacyjnego);

Uchwalenie Kodeksu cywilnego

– powołano Komisję Kodyfikacyjną w 1956 r. (zarządzenie RM), której członkami byli wybitni prawnicy (Wasilkowski, Wolter, Czachórski, Dawidowiczowa, Gwiazdomorski, Mayzel, Przybyłowski, Rzepka, Szer, Szpunar, Topiński, Chełmoński i Morawski) – korzystała ona też z różnych form konsultacji z organizacjami społecznymi i środowiskiem prawniczym;

– 1960 r. → uchwaliła projekt kc (wraz z przepisami prawa rodzinnego) → dyskusja publiczna → 1961 r. projekt (bez prawa rodzinnego) → uzgodnienia międzyresortowe → uchwalony przez Kolegium MS i w 1962 r. przedstawiony RM (równolegle projekt kodeksu rodzinnego i opiekuńczego) → RM uchwaliła wiele zmian i przedłożyła je Sejmowi jako projekty rządowe w 1963 r. → 1963-1964 r. prace sejmowej Komisji Wymiaru Sprawiedliwości (też innych komisji) → Sejm przyjął w 1964 r. kc i kriop wraz z przepisami wprowadzającymi (weszły w życie 1.01.1965 r.)

* przestały obowiązywać poprzednie regulacje, w tym: 1) przepisy ogólne prawa cywilnego z 1950 r.; 2) prawo rzeczowe z 1946 r. (poza przepisami o hipotece i materialnoprawne postanowienia o księgach wieczystych); 3) Kodeks zobowiązań z 1933 r.; 4) prawo spadkowe z 1946 r.; 5) Kodeks handlowy (poza przepisami o spółkach); 6) Kodeks rodzinny z 1950 r.

Charakter prawny

– kodeks jest ustawą zwykłą z formalnego punktu widzenia, ale na tym nie wyczerpuje się problematyka pozycji kodeksu w systemie źródeł prawa:

* postulat doktryny by organy stanowiące prawo, zgodnie z z zasadami przyzwoitej legislacji stosowały się do podstawowych konstrukcji oraz terminologii kodeksu. Jest to jedynie postulat doktryny, więc ustawa szczególna nie stosująca się do niego nadal ma moc prawa powszechnie obowiązującego (ustawa późniejsza uchyla wcześniejszą);

* wg orzeczenia TK z 1994 r. w razie interpretacji przepisów pozakodeksowych o niewyraźnym znaczeniu należy preferować interpretację zgodną z treścią odpowiednich instytucji kodeksowych;

* postulatem jest również utrzymanie stabilności kodeksu dla utrzymania autorytetu i siły oddziaływania społecznego kc;

Zakres

– jedynie częściowo zrealizowano postulat zupełności kc (= powinien obejmować co najmniej wszystkie podstawowe instytucje) z 3 powodów:

* dążenie do zapewnienia względnej stabilności – pominięto instytucje o niepewnej w przyszłości doniosłości społecznej;

→ dlatego pominięto instytucję hipotek i ksiąg wieczystych;

* dążenie do zwięzłości i zwartości kc i zamieszczenia jedynie instytucji ważnych z punk¬tu widzenia społecznego i konstytucyjno-prawnego;

* praktyczny wzgląd legislacyjny – posługi¬wanie się techniką ustaw kompleksowych w niektórych przypadkach, a kc miał mieć tylko normy cywilnoprawne;

– KC regulował stosunki cywilnoprawne między wszystkimi pod¬miotami prawa cywilnego, w tym między jednostkami go¬spodarki uspołecznionej → negatywne rozstrzygnięcie kwestii czy obrót uspołeczniony wraz z systemem regla¬mentujących go norm administracyjnoprawnych ma stanowić przedmiot od¬rębnej kodyfikacji lub gałęzi tzw. prawa gospodarczego  tzw. jedność prawa cywilnego (wraz z wprowadzeniem szeregu swoistych dla tych podmiotów regulacji);

Podział kc

– dzieli się on na księgi:

* część ogólna,

* własność i inne prawa rzeczowe,

* zobowiązania,

* spadki.

Forma

– wg Radwańskiego – staranna redakcja, syntetyczne sformułowania wolne od kazuistyki („wybitny twór polskiej kultury prawnej”)

Warstwy ideologiczne

– można BYŁO wyróżnić 2 warstwy (wyróżnione pod kątem merytorycznym:

* instytucje typowe dla ustroju socjalistycznego → jak typologia własności ze zróżnicowanym systemem ochrony; typologia podmiotów; swoiste reguły obrotu między jednostkami gosp. uspoł., uwzględniające administracyjne formy zarządzania gospodarką narodo¬wą; klauzule generalne oraz inne zwroty ustawowe o zabarwieniu ideologicznym;

* klasyczne instytucje prawa cywil¬nego → wzorowane na KZ, KH, prawie rzeczowym, spadkowym oraz na przepisach ogólnych prawa cywilnego z 1950 r. → pomimo, że niektóre instytucje prawa zunifikowanego nie zostały zamieszczone w kc, jako niepotrzebne, lub zamieszczone w skróconej postaci, klasyczne prawo cywilne utrzymało się w kc, głównie dzięki utrzymaniu się rozległego sektora własności prywatnej (głównie na wsi);

– do 1989 r. zmiany niewiele zmieniające kc;