służą ułatwieniu prowadzenia dowodów, gdyż pozwalają na pośrednie ich ustalanie (tzw. dowody pośrednie);

Domniemania faktyczne art. 231 kpc (praesumptio facti)

– sąd może uznać za ustalone istotne¬ dla rozstrzygnięcia sprawy fakty na podstawie wniosku wyprowadzone¬go z innych faktów, ustalonych według zwykłych reguł dowodowych;

* wnioskowanie oparte na wiedzy sądu, doświadczeniu społecznym → to nie wnioskowanie w ścisłym tego słowa znaczeniu;

Domniemania prawne (praesumptio iuris)

– DOMNIEMANIE PRAWNE wyznaczone jest normą prawną, która każe w swoisty sposób wiązać ze sobą dwie klasy faktów: podstawę domniemania z wnioskiem domniemania (faktem domniemywanym);

– domniemania prawne można podzielić na:

* domniemania co do faktu → gdy wnioskiem/przesłanką domniemania jest zjawisko przebiegające w przyrodzie (np. art. 9 kc);

* domniemania co do prawa → gdy wnioskiem/przesłanką domniemania jest prawo lub stosunek prawny (np. art. 197, 341 kc);

→ podział ten nie ma znaczenia prawnego;

– DOPUSZCZALNOŚĆ PRZECIWDOWODU → art. 234 kpc – domniemania ustanowione przez prawo mogą być obalone ilekroć ustawa tego nie wyłącza;

* dot. to wniosku domniemania, a nie przesłanki domniemania, przeciwko której zawsze może być prowadzony przeciwdowód;

– domniemania prawne można podzielić na:

* domniemania prawne zwykłe (wzruszalne, praesumptio iuris tantum) → dopuszczalne jest bez ograniczeń prowadzenie przeciwdowodu;

* domniemania prawne kwalifikowane → gdy szczególne normy prawne przewidują różnego rodzaju ograniczenia dopuszczalności dowodu przeciwnego (np. art. 62 § 3, art. 63-71 kro).

– domniemania niewzru¬szalne (niezbite, praesumptio iuris ac de iure, praesumptio irrefregabilis) → gdy przepisy zakazują w określonych sytuacjach prowadzenia jakiegokolwiek dowodu przeciwnego (np. art. 3 i 5 ust. o ks. wiecz. i hip.) → tradycyjnie uważane za domniemania prawne, ale obecnie niektórzy autorzy uważają że są to szczgólnego rodzaju domniemania określające wiążącą moc orzeczeń;

– domniemania wprowadzają wyjątki od zasady w art. 6 kc → ale niektórzy autorzy uważają, że z punktu widzenia materialnoprawnego domniemania nie zmieniają tej reguły, ale tylko ułatwiają ustalenie doniosłego dla sprawy faktu, gdyż nadal negatywne konsekwencje ponosi ten, kto wywodzi z faktu skutki prawne;

– podobna funkcja → zwroty zawierające zastrzeżenie „chyba że” → zwykle interpretuje się je jako przerzucenie dowodu na inną stronę, ale ich sens wg niektórych można tłumaczyć jako domniemania prawne wyrażone inną formułą językową;

* np. art. 431 „Kto zwierzę chowa albo się nim posługuje, obowią¬zany jest do naprawienia wyrządzonej przez nie szkody, chyba że ani on, ani osoba, za którą ponosi odpowiedzialność, nie ponoszą winy” = „Je-żeli zwierzę wyrządziło szkodę, domniemywa się, że winę w nadzorze ponosi ten, kto je chowa lub się nim posługuje”

– służą one realizacji cennych wartości, jak ochrona dziecka, spójność rodziny, bezpie¬czeństwo obrotu;

Domniemanie dobrej wiary (art. 7 kc)

– „jeżeli ustawa uzależnia skutki prawne do dobrej lub złej wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary” – np. art. 174, 169 § 1 kc, art. 6 ust. o ks. wiecz. i hip.;

– podział na dobrą i złą wiarę – wyczerpujący i rozłączny (=logiczny);

– stany psychiczne osoby odnoszące się do jej wiedzy o istnieniu jakiegoś stosunku prawnego lub wynikającego z niego prawa podmiotowego:

* dobra wiara to błędne, usprawiedliwione przekonanie o tym, że przysługuje jakieś prawo podmiotowe;

* zła wiara gdy wie, że określone prawo nie przysługuje, albo nie wie, lecz wiedzieć o tym powinien;

→ jaka staranność? → nie da się jednolicie określić, na co zwrócił uwagę też SN (min. w uchw. z 1992 r. – nabycie samochodu na podstawie art. 160 § 1 kc; oraz w uchw. z 1991 r. dot. art. 6 ust. o ks. wiecz. i hip.);

– domniemanie dobrej wiary to domniemanie prawne → wiążące dla sądu, aż nie zostanie obalone dowodem złej wiary (tak orz. SN z 1994 r.);

– art. 7 kc to przepis niejako wyjęty przed nawias, który zawiera tylko jeden z elementów norm ustanawiających domniemania prawne, a pełna rekonstrukcja normy domniemania możliwa jest dopiero przy uwzględnieniu szczególnych przepisów określających pozostałe jej elementy;

Moc wiążąca orzeczeń

– termin „domniemanie” pojawia się w przepisach dla wyrażenia mocy wiążącej ustaleń dokonanych w orzeczeniach sądowych, np. art. 31 § 1, 1025 § 2 kc → dowód przeciwny rozpatrywany jest w odrębnym postępowaniu, a jeżeli się powiedzie sąd zmienia pierwsze postanowienie;

* wg panującego poglądu jest to domniemanie prawne;

* pogląd przeciwny → wskazuje na odmienną strukturę tych norm, gdyż nie da się wyróżnić 2 elementów, czyli przesłanki i wniosku domniemania. Ustalenia z tych orzeczeń to wnioski domniemania, więc w ogóle nie można skonstruować obalenia tych „domniemań”, gdyż dowód przeciwny zmierza do zniesienia przesłanki domniemania, jaką jest pierwotne orzeczenie;

→ wg Radwańskiego te reguły powinno się zakwalifikować do odręb¬nego typu norm domniemania określających moc wiążącą orzeczeń sądo¬wych (w tym karnych) w postępowaniu cywilnym. Ich funkcja polega na umacnianiu spójności porządku prawnego przez ochronę autorytetu orzeczeń sądowych i dokonanych w nich ustaleń, a prawomocne orzeczenia mogą być uchylane/zmieniane tylko w wy¬jątkowych okolicznościach, a w rozpatrywanych przy¬padkach droga ta jest szerzej otwarta, co wyraża ustawodawca posługując się terminem „domniemanie”;