Uwagi wstępne

 w art. 35 kc – generalne odesłanie do przepisów pozakodeksowych dotyczących powstania, ustroju i ustania osób prawnych, z zaznaczeniem, iż statut reguluje organizację i sposób działania → analiza pozakodeksowych przepisów wskazuje, że statut jest typową, a często konieczną regulacją uzupełniająca w stosunku do ustaw.

* nie może być niezgodny z ustawą

 Nowela z 1990 r. zniosła ograniczenie zdolności prawnej osób prawnych (tzw. specjalnej zdolności osób prawnych), ale rzeczą oczywistą jest, że osoba prawna nie może być podmiotem pewnych praw (np. rodzicielskich)

 Kodeks reguluje pewne aspekty instytucji osób prawnych: powstania i rejestrów; nazwy; siedziby; wykonywania zdolności do czynności prawnych.

Powstanie i rejestry

 Powstanie osoby prawnej regulują ustawy pozakodeksowe konstruujące rozmaite zdarzenia prawne wywołujące ten skutek prawny. Typologia (z XIX w.) uznaje 3 rodzaje:

* tzw. system aktów organów państwa – akt władzy państwowej (ustawa, rozpo¬rządzenie, decyzja administracyjna) kreuje osobę prawną;

* tzw. system koncesyjny - powstanie z inicjatywy założycieli, ale za zgodą organu państwowego;

* tzw. system normatywny – określenie wymogów dla powstania osoby prawnej, bez konieczności uzyskania indywidualnego zezwolenia władzy publicznej.

→ w Polsce dominuje system normatywny, wyjątkowo koncesyjny (np. banki i zakłady ubezpieczeniowe)

 Rejestry – nie ma nakazu prowadzenia ich, ale tylko nieliczne go nie mają. Ustanawiane są w drodze ustawy. W razie ich ustanowienie osobowość prawną uzyskuje jednostka organizacyjna w momencie uzyskania wpisu i spełnienia innych warunków, co z reguły sprawdza organ rejestrujący (przeważnie sąd)

Nazwa

 odpowiednik imienia i nazwiska osoby fizycznej – ustala akt erekcyjny osoby prawnej (ustawa, rozporządzenie, umowa, statut).

Siedziba

 odpowiednik miejsca zamieszkania osoby fizycznej – ustala akt erekcyjny w sposób dowolny.

 różnica z miejscem zamieszkania → nie musi to być miejsce faktycznego prowadzenia działalności, dopiero jeśli nie jest określona w akcie erekcyjnym, wg. art. 41 siedzibą jest miejscowość, gdzie jest jej organ zarządzający.

* siedziba to tylko miejscowość, a nie adres.

Organy

 art. 38 kc teoria organów osób prawnych (wywodząca się z teorii realistycznych) → działać mogą tylko ludzie, a osoby prawne przez swoje organy → organ stanowi integralny składnik osobowości prawnej, wyznaczony jej strukturą organizacyjną → człowiek może skutecznie występować w roli organu, gdy:

* struktura organizacyjna danej osoby prawnej przewiduje określony rodzaj organu z wyznaczeniem związanych z nim kompetencji lub sfery działania uznanych za działania osoby prawnej (np. rektor uniwersytetu);

* nastąpi zgodne ze strukturą organizacyjną osoby prawnej powołanie na to stanowisko (np. wybór rektora przez ciało elekcyjne uczelni);

* osoba powołana do sprawowania funkcji rzeczywiście działa w tym cha¬rakterze dla osoby prawnej (np. rektor podejmujący decyzję dotyczącą spraw uczelni, a już nie wtedy, gdy kupuje sobie buty w sklepie).

 Człowiek nie traci osobowości fizycznej, a jedynie pełni drugą rolę

 Działania organu obciążają osobę prawną i odpowiada ona także za delikty jej organu (art. 416 kc)

 Działania organu są działaniami podmiotu-osoby prawnej, a nie jako działania odrębnej osoby jak w przypadku przedstawiciela.

 Bezpodstawne występowanie w roli organu → zawarcie umowy nie wywołuje skutków prawnych, a ustawa chroni dobra wiarę drugiej strony zobowiązując podającego się za organ do zwrotu tego co otrzymał i naprawienia szkód powstałych z jego działania (art. 39)

* Bezpodstawne występowanie w roli organu osoby prawnej może polegać na:

→ przypisywaniu sobie tego stanowiska przez kogoś, kto w ogóle nie został na nie powo¬łany;

→ przekroczeniu zakresu kompetencji, jaki struktura organizacyjna osoby prawnej wy¬znacza danemu organowi.

 Kurator (art. 24 kc) – ustanawiany przez sąd jeśli osoba prawna nie może prowadzić swoich spraw z braku powoła¬nych do tego organów. Kurator powinien postarać się o powołanie organów osoby prawnej lub o jej likwidację. → nie ma potrzeby ustanawiania kuratora jeśli jest syndyk, który reprezentuje upadłego (orz. SN z 6.9.1996 r., OSN 1996, poz. 160).

Dobra osobiste

 art. 43 kc → przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych (art. 23 i 24 kc) stosuje się odpowiednio do osób prawnych.

 też niezbywalny i niemajątkowy charakter, choć są blisko ze sferą ekonomiczną związane.

 katalog dóbr osobistych osób prawnych nie jest ten san co osób fizycznych

* Dobra sława (dobre imię, reputacja) odpowiednik czci osoby fizycznej. Naruszenie – rozgłaszanie nieprawdziwych informacji lub oceny nie mieszczące się w granicach konstruktywnej krytyki.

* Nazwa – odpowiednik imienia i nazwiska. W razie kolizji – zasada pierwszeństwa używania.

→ Szczególnym rodzajem nazwy jest firma przedsiębiorcy.

* Nietykalność pomieszczeń – odpowiednik nietykalności mieszkania osoby fizycznej.

* Tajemnica korespondencji.

* Sfera prywatności – Trybunał podkreślił, że każdy prowadzący działalność gospodarczą ma prawo do pewnej „prywatności". Na tej podstawie osoba prawna może przeciwstawiać się bezprawnemu śledzeniu, przesłuchiwaniu lub innym działaniom zmierzającym do uzyskania tajemnic przedsiębiorstwa (chronionych też ustawą o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji), ale same tajemnice przedsiębiorstwa nie wydaje się, aby miały charakter dobra osobi¬stego, immanentnie związanego z daną osobą prawną (kwestia sporna w nauce)

 Polski system ochrony danych osobowych ograniczony jest tylko do osób fizycznych.

* żą¬danie ustalenia prawa osobistego oraz roszczenie o zaniechanie lub usunięcie skutków naruszeń – napewno przysługują też osobie prawnej

* kwestia wątpliwa – roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne lub roszczenie o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny

→ przeciw: uzasadniane są oddziaływaniem kompensacyjnym na sferę psychiczną człowieka.

→ za: koncepcja obiektywnej ochrony dóbr osobistych → skoro ustawodawca chroni dobra osób fizycznych, z tą samą intensywnością powinien chronić dobra osób prawnych.