W procesie można wyróżnić właściwość ogólną oraz szczególną ( wyłączna i przemienna).

Właściwość ogólna opiera się na paremii rzymskiej: actor sequitur forum rei. Dla osób fizycznych decydujące jest miejsce zamieszkania (określone zgodnie z KC). W sytuacji baku miejsca zamieszkania sąd właściwy oznacza się wg ostatniego miejsca pobytu a w jego braku wg ostatniego znanego miejsca zamieszkania w Polsce.

Osoby prawne i inne jednostki nie będące osobą fizyczną wytacza się przed sąd siedziby pozwanego. Natomiast powództwa przeciw Skarbowi Państwa wytacza się przed sąd właściwy dla siedziby jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiążą się dochodzone roszczenia. Siedziba osoby prawnej lub innej jednostki znajduje się w miejscowości jej organu zarządzającego.

Właściwość wyłączna wyklucza zastosowanie jakiejkolwiek innej właściwości. Dotyczy to tylko wyraźnie oznaczonych rodzajów powództw.

O własność lub inne prawo na nieruchomości oraz powództwo o posiadanie nieruchomości można wytoczyć jedynie przed sąd jej położenia. Przy dochodzeniu służebności gruntowej decyduje miejsce położenia nieruchomości obciążonej. Właściwość ta rozciąga się także na dochodzone łącznie z ww. roszczenia osobiste związane z nieruchomością przeciw temu samemu pozwanemu.

O dziedziczenie, zachowek, zapis, polecenie i inne rozporządzenia testamentowe wytacza się przed sąd ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy, a w braku tegoż w Polsce wg miejsca położenia spadku lub jego części.

Powództwo ze stosunku członkostwa w spółdzielni, spółki lub stowarzyszenia wytacza się przed sąd położenia ich siedziby.

W sporach ze stosunku małżeństwa powództwo jest kierowane przed sąd ostatniego wspólnego zamieszkania małżonków o ile, choć jedno z nich jeszcze tam zamieszkuje. W braku powyższego wyłącznie przed sąd pozwanego, a jeśli brak i tego przed sąd powoda.

Spory między rodzicami i dziećmi oraz między przysposobionym a przysposabiającym toczą się przed sądem powoda, jeśli brak jest przesłanek za zastosowaniem właściwości ogólnej. Roszczenia alimentacyjne oraz o ustalenie ojcostwa wraz z towarzyszącymi roszczeniami kieruje się przed sąd uprawnionego.

Właściwość przemienna (konkurencyjna) daje powodowi możliwość wyboru sądu właściwego ogólnie bądź szczególnie właściwego dla danego rodzaju spraw. Właściwość owa została ustanowiona ze względów ekonomii procesowej.

Dla powództw o ustalenie ojcostwa, ale nie o zaprzeczenie oraz o roszczenia alimentacyjne właściwy jest sąd uprawnionego.

Sąd właściwy dla miejsca siedziby jednostki organizacyjnej przedsiębiorstwa lub zakładu przedsiębiorstwa, z którego działalnością związane są dochodzone roszczenia majątkowe jest przemiennym dla tych roszczeń.

Sąd miejsca zdarzenia będącego podstawą czynu niedozwolonego i roszczeń z niego wynikłych jest przemienny w sprawie.

O ustalenie istnienia umowy, o jej wykonanie, rozwiązanie lub unieważnienie oraz o odszkodowanie z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy można wytoczyć przed sądem wykonania umowy; miejsce wykonania winno być oznaczone w dokumencie.

Powództwo o roszczenie ze stosunku najmu lub dzierżawy nieruchomości można wytoczyć przed sąd położenia nieruchomości.

Powództwo o zapłatę wynagrodzenia za powadzenie sprawy toczyć się może przed sądem prowadzenia sprawy, pod warunkiem, że wnosi je pełnomocnik z pełnomocnictwem ogólnym a nie szczegółowym a postępowanie zostało zakończone, co najmniej w I instancji.

Właściwość umowna jest możliwa jedynie, gdy

• przepis prawny tak stanowi,

• sprawa jest lub może być rozpatrywana w postępowaniu spornym,

• umowa prorogacyjna nie dotyczy właściwości wyłącznej ani rzeczowej,

• umowa jest w formie pisemnej,

• umowa wyznacza inny niż właściwy miejscowo sąd lub ogranicza wybór strony.

Właściwość delegowana występuje wówczas, gdy sąd właściwy z powodu przeszkody nie może rozpoznać sprawy czy dokonać czynności. Wtedy sąd nad nim przełożony wyznacza inny sąd (w przypadku sądu okręgowego jako I instancji prezes sądu wyznacza inny sąd).

Jeśli nie da się oznaczyć właściwości miejscowej Sąd Najwyższy określi sąd właściwy miejscowo.

W postępowaniu nieprocesowym wg art. 508 właściwy jest ogólnie sąd miejsca zamieszkania wnioskodawcy a w braku tegoż miejsca jego pobytu.

W postępowaniach z urzędu sądem właściwym jest sąd miejsca zdarzenia będącego podstawą wszczęcia postępowania. W braku powyższych właściwy jest sąd rejonowy dla m. st. Warszawy.

Możliwe jest delegowanie tej właściwości ze względów celowościowych albo z powodu niemożności powzięcia czynności przez sąd właściwy. Odbywa się to na wniosek wnioskodawcy albo na wniosek sądu, albo na wniosek zainteresowanego. Od zasady powyższej istnieje wiele wyjątków określonych w przepisach szczególnych.

W postępowaniu zabezpieczającym obowiązują te same zasady, co w procesie i nieprocesie zależnie od tego czy wniosek o zabezpieczenie znajduje się w pozwie czy we wniosku.