prawa lub stosunku prawnego zmierzają do ustalenia w drodze wyroku sądowego w odniesieniu do pozwanego, że oznaczone prawo lub oznaczony stosunek prawny istnieje lub nie istnieje. Taki kształt powództwa rzutuje na wagę i charakter warunków dopuszczalności powództwa.

Powództwo ustalające ma na celu orzeczenie istnienia lub nie istnienia prawa lub stosunku prawnego, tzn. postępowaniem nie może być objęte dochodzenie istnienia stanu psychicznego (dobra wiara) czy cech przedmiotu (wady rzeczy), choćby miały istotne znaczenie dla stosunku pomiędzy stronami (dopuszcza się ustalenie faktu prawotwórczego, który decyduje o istnieniu stosunku prawnego). Rozpoznaniu podlegają tylko prawa i stosunki, które mogą być przedmiotem postępowania cywilnego.

Żądanie może zgłosić jedynie osoba posiadająca interes prawny w ustaleniu prawa lub stosunku prawnego (obciąża ją ciężar dowodu). Tym samym w treści pozwu musi się znaleźć wskazanie interesu prawnego powoda, który nie musi mieć charakteru majątkowego. Sąd z urzędu bada zasadność wniesienia pozwu w świetle przedstawionego interesu prawnego. Brak lub niedostateczny interes skutkują oddaleniem powództwa, bo jest to przesłanka merytoryczna a nie formalna (odrzucenie pozwu).

Czynną legitymację ma ten, kto ma interes prawny w ustaleniu istnienia lub nie istnienia stosunku prawnego lub prawa w stosunku do pozwanego. Powództwo te może wnieść także prokurator oraz organizacja społeczna na rzecz powoda, a prokurator nawet w interesie społecznym. Pozwanym jest zawsze osoba, z którą wiąże powoda stosunek prawny tudzież powód ma skuteczne przeciw niemu prawo.

Wyrok ma powagę rzeczy osądzonej w stosunku do prawa lub stosunku w tym sensie, że wytoczenie powództwa o świadczenie z tego stosunku lub prawa uniemożliwia przytaczanie zarzutów sprzed powództwa o ustalenie, jedynie tylko powstałe po orzeczeniu o ustaleniu lub dotyczące obowiązku świadczenia (potrącenie, świadczenie wzajemne). Wyrok ten nie nadaje się do egzekucji, poza zasądzeniem kosztów. Na treść wyroku nie ma wpływu czas, ponieważ sąd orzeka o istnieniu w chwili zamknięcia rozprawy ( art. 316§1).