Przedmiot postępowania nieprocesowego jest niejednolity i różnorodny, zarówno sporny, jak i zgodny oraz polegający na ponownym ukształtowaniu (przysposobienie) lub nadzorze (opieka) albo zgoła na stwierdzeniu istnienia stanu prawno-rzeczowego (nabycie spadku). Niemniej jednak o przedmiocie postępowania decyduje w zasadzie treść wniosku i zawarte w nim roszczenie procesowe o wydanie orzeczenia określonej treści, uzasadnione przytoczonymi przez wnioskodawcę okolicznościami faktycznymi.

Możliwe jest również wszczęcie postępowania z urzędu, ale tylko w sytuacjach określonych w ustawie. Należy jednak zaznaczyć, iż sąd w postępowaniu nieprocesowym nie jest związany treścią wniosku i może czasami nie uznać nawet cofnięcia wniosku w sprawach wszczynanych tylko na wniosek. Sąd dąży do uregulowania sprawy zgodnie z prawem i rzeczywistym stanem sprawy.

W postępowaniu nieprocesowym rozpoznaje się sprawy:

• z zakresu prawa osobowego (uznanie za zmarłego, o stwierdzenie zgonu, o ubezwłasnowolnienie, z akt stanu cywilnego);

• z zakresu prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli (małżeńskie, między rodzicami a dziećmi, o przysposobienie, opieka i kuratela);

• z zakresu prawa rzeczowego (stwierdzenie zasiedzenia, zarząd we współwłasności i użytkowaniu, o zniesienie współwłasności, o drogę konieczną, o rozgraniczenie nieruchomości i wieczystoksięgowe);

• z zakresu prawa spadkowego (zabezpieczenie spadku i spis inwentarza, przyjęcie i odrzucenie spadku, ogłoszenie testamentu, wyjawienie przedmiotów spadkowych, przesłuchanie świadków testamentu ustnego, wykonawca testamentu, zarząd spadku nieobjętego, stwierdzenie nabycia spadku, dział spadku);

• inne (złożenie do depozytu sądowego, odtworzenie dyplomów i świadectw szkolnych, rejestrowe, umorzenie utraconych dokumentów).

Jest to kryterium przedmiotowe, ponieważ o kryterium podmiotowym decydują przepisy materialne.