Zadośćuczynienie pieniężne lub zapłata na cel społeczny

art. 24 § 1 zd. 3 kc (wprowadzonego nowelą z 23.8.1996 r.) – możliwość żądania zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłacenia sumy na wskazany cel społeczny.

I. Zadośćuczynienie pieniężne – suma pieniędzy przyznana przez sąd temu czyje dobro zostało naruszone.

→ ponieważ szkoda na dobrze niemajątkowym nie da się w sposób adekwatny naprawić pieniędzmi, instytucja ta spotykała się z oporami. Jednak stopniowo torowała sobie drogę – najpierw w enumeratywnie wyliczonych przypadkach (art. 445), aż od 1996 r. objął wszystkie dobra.

→ Uzasadnienie – najpierw w koncepcji kary prywatnej, aż w końcu w kompensacyjnym charakterze kary, tzn. że choć pieniądze nie mogą naprawić krzywdy, to mogą ją łagodzić → niewielka rola funkcji represyjnej.

II. Zapłata na cel społeczny – stosowana często gdy pokrzywdzony uzna, że zadośćuczynienie pieniężne nie byłoby odpowiednie (np. w przypadku obrazy, osób publicznych). Powód musi zapłacić na wskazany cel społeczny, a w konsekwencji na rzecz instytucji.

→ funkcja kompensacyjna – satysfakcja pokrzywdzonego płynąca z moc¬nego (sądowego) uznania krzywdy, której doznał oraz z faktu, że naruszanie jego prawa osobistego spotkało się z należytą reakcją i ochroną prawa → funkcję tą podkreśla też art. 448 kc zaliczając tą karę do „środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia" → tak samo SN w orz. z 16.4.2002 r. (OSN 2003, poz. 56).

→ roszczenia te przysługują alternatywnie → ze względu na: podobieństwo funkcji roszczeń, tożsamość zastosowanego środka, identyczne przesłanki prawne od których zależą, oraz mając na uwadze uregulowanie ich w tym samym przepisie (lub – alternatywa rozłączna)

 początkowo art. 448 kc stosował zapłatę tylko dla PCK i tylko w przypadku umyślnego naruszenia dobra osobistego – wg. SN miało to funkcję represyjną i mogło być stosowane kumulatywnie z roszczeniem o zadość uczynienie pieniężne.

 Zdanie 3 art. 24 § 1 mówi o zasadach przewidzianych w kodeksie – odesłanie nieprecyzyjne, ale ponieważ art. 448 znajduje się w księdze III, tytule VI uznać należy, że generalną przesłanką wymaganą dla tych roszczeń jest wina sprawcy (art. 415 kc) → szerokie rozumienie (tzw. należytej staranności)

 kara ta nie jest obligatoryjna („sąd może”), a sąd nie ma wskazanych kryteriów jakimi ma się kierować, choć SN w orz. z 16.4.2002 r. (OSN 2003, poz. 56) – rodzaj naruszonego dobra, intensywność naruszenia oraz trwa¬nie przez naruszycieli przy nieusprawiedliwionym przekonaniu o prawidłowości swego postępowania.