Pojęcie

– „wolność kontraktowa” to swoboda kształtowania treści umowy, ale też decydowanie czy umowę za¬wrzeć oraz z kim ją zawrzeć → na gruncie Konstytucji wolność prowa¬dzenia działalności gospodarczej ustanawia ogólne domniemanie, iż podmiotom prawa cywilnego przysługuje kompetencja do decydowania o zawarciu umowy i z kim ją zawrą, ale jeśli podmiot sam zobowiąże się do zawarcia umowy to nie nastąpiło ograniczenie swobody kontraktowej, np. umowa przedwstępna, prawo pierwokupu, odkupu;

Ograniczenia

– o ograniczeniach tej swobody mówi się wyłącznie wtedy, gdy wynikają z ustawy lub wydanego na podstawie ustawy aktu wyko¬nawczego (tzn. mają heterogeniczną genezę) → mogą mieć różną postać i intensywność:

* generalne zakazy dokonywania określonych typów czynności z innymi niż wskazane podmiotami, np. umowy ubezpieczeniowe, pewne czynności z bankami, gdyż podmioty te muszą odpowiadać określonym wymogom;

* wymóg indywidualnej decyzji administracyjnej dla dokonania pewnych czynności (np. założenie banku) → zezwolenie (inaczej bezwzględnie nieważna), ale nie nakaz dokonania czynności, a wg. SN późniejsze uchylenie tej decyzji nie powoduje nieważności samo z siebie;

* ustawowo określane priorytety na rzecz pewnych podmiotów (np. prawo pierwokupu nieruchomości rolnej);

* obowiązkowe pro¬cedury wyłaniania kandydatów, min. w trybie aukcyjnym lub przetargowym, szczególnie w sektorze publicznym;

* nakazy zawierania umów – ograniczenia dot. nie tylko wyboru strony, ale z konieczności logicznej muszą zarazem określać ich treść → zaprzeczenie wolności kontraktowej, w systemie demokratycznej gospodarki rynkowej powinna być nadzwyczajnym wyjątkiem [np. ubezpieczenia obowiązkowe, obowiązek zawarcia umowy o świad¬czenie usług przesyłowych (ciepła, paliw, gazu, elektryczności)]

Umowy adhezyjne

– przedsiębiorstwa zajmują dominującą lub monopolistyczną pozycję, a druga strona (konsument) jest pod presją ekonomiczną, gdyż jeśli nie zaakceptuje warunków przedstawionych przez przedsiębiorstwo nie uzyska potrzebnej usługi lub rzeczy → faktyczna nierównorzędność, ale i te umowy dochodzą do skutku przez zgodne oświadczenia woli obu stron → panujący pogląd kwalifikuje je jako umowy;

– wymagają szczególnego uregulowania ze względu na ten ich charakter – prawo zobowiązań;

Zastępcze oświadczenie woli

– art. 64 kc – prawomocne orzeczenie sądowe stwierdzające obowiązek złożenia określonego oświadczenia woli, zastępuje to oświadczenie;

* przepis ten nie stanowi samoistnej podstawy prawnej roszczenia, a jedynie nakazuje wiązać z tym orzeczeniem określone skutki;

* zastępuje formy szczególne przewidziane przez ustawę lub strony;

* nie mają charakteru orzeczeń deklaratoryjnych, tzn. orzeczenia bezpośrednio zasądzające na określone świadczenie;

* zapadają po stwierdzaniu, że strona jest zobowiązania na podstawie jakiegoś zdarzenia prawnego do świadczenia;

* w orzeczeniu sąd może, na podstawie wykładni stanu faktycznego, orzec o tym czy wymagane oświadczenie woli zostało złożone (np. w przypadku milczenia adresata oferty) i określić jego konsekwencje prawne → wtedy nie zastępuje orzeczenia;

* jeśli zastępuje oświadczenie woli, ma wtedy funkcję kreującą – charakter konstytutywny (prawo tworzący);

* takie orzeczenie stanowi podstawę roszczenia o świadczenie należne na podstawie tak stwierdzonego oświadczenia woli;

* mogą dotyczyć czynności jednostronnych i umów;

– kwestia problematyczna → co gdy oświadczenie woli stanowi jedynie element umowy? czy orzeczenie sądowe zastępuje oświadczenie woli pozwanego czy też powoda? → SN (7) stwierdził, że zasadą jest że orzeczenie zastępuje tylko oświadczenie pozwanego, ale opatrzył tą zasadę wyjątkami uznając, że obejmuje ono też zawarcie umowy przyrzeczonej oraz gdy sąd uwzględnia powództwo o stwierdzenie obowiązku zawarcia umowy zgo¬dnie z żądaniem powoda orzeczenie to stwierdza zawarcie umowy i zastępuje umowę.

Orzeczenie sądowe jako zdarzenie cywilnoprawne

– w wyjątkowych, wyraźnie ustawowo przewidzianych sytua¬cjach sąd może wydać orzeczenie konstytutywne, któ¬re mają walor zdarzeń cywilnoprawnych (powstaje, gaśnie lub zmienia się stosunek cywilnoprawny, a strony uzy¬skują odpowiednie prawa i obowiązki);

→ np. ustanowienie służebności, rozwiązanie spółki;

– w takim przypadku w ogóle nie dochodzi do zawarcia umowy, a autonomia stron zostaje zupełnie wyłączona;

Decyzja administracyjna jako zdarzenie cywilnoprawne

– w wyjątkowych, wyraźnie ustawowo przewidzianych sytua¬cjach decyzja administracyjna może mieć charakter zdarzenia prawnego o charakterze konstytutywnym;

→ np. wywłaszczenie nieruchomości;